Appendix: The Lieutenant-Governor's Proclamation

نقل اشتہار

در این نزدیکی بسمع مبارک نواب معلی القاب لفٹنٹ گورنر بہادر بنگال چنان رسیدہ کہ بعضے اشخاص از راہ تعصب و نادانی محض برائے حیرانی و پریشانی جمہور خلائق چند سخنان بے اصل و نالایق متعلق بمذہب و ملت و رسم و طریقت ہنود و مسلمانان چنان مشہور و اعلان کردہ اند کہ باستماع خطرات پر خطر در دل مردمان جا کردہ۔ جناب نواب لفٹنٹ گورنر بہادر را بسیار حیرت و حسرت است کہ سکنۂ این ملک حقیقت حال را دریافت نہ کردہ صرف بافساد مفسدان چرا خود را زیر بار تشویش سازند۔ لاجرم بذریعۂ اشتہار علم حقیقت نفس الامری اختراعات کہ بگوش حقیقت نیوش نواب محتشم الیہ درآمدہ مشتہر کردہ می شود تا کافۂ انام بر حقیقت حال واسند و بیقین معلوم نمایند کہ سرکار بہادر را نوعے در ملت و مذہب و طریق و رسم و راہ رعایا مداخلت و مزاحمت نیست و آیندہ را نیز نخواہد بود، بلکہ حفاظت جان و مال و عزت حرمت ایشان پیش نہاد است و مساعی جمیلہ در این باب بکار مے آید و آمدنی است۔

اول اینکہ بعضے پادریان کلکتہ بطریق طریقہ و وظیفۂ معمولی خود اوراق سوال دربارہ مذہب و ملت بطریق مناظرہ و مباحثہ چاپ کردہ ملفوف بلفافہا عموماً پیش ہندوستانیان فرستادہ، و آنہا از غلط فہمی خود انگاشتند کہ آنچنان مضامین باشارۂ سرکار ابد پایدار بظہور رسیدہ، حالانکہ سرکار بہادر را از آن ہیچگونہ اطلاعے و آگاہی نیست، و نیز ہرگز و ہرآئینہ شان سرکار عالی اقتدار چنان نبودہ کہ ترغیب و تحریص کسے از رعایا بسوئے ملت و دین خود فرماید، چہ ظاہر است کہ رعایائے این ملک ہر قسم مردم اند و ملت و مذہب و کیش و آئین جداگانہ میدارند، و رقبۂ ایشان تحت ربقۂ اقتدار سرکار والا اقتدار است، و نظر لطف و کرم بر حال آنہا مساوی و یکسان است۔ باوجود امتداد مدت سلطنت سرکار ابد پایدار ہیچ وقتے مزاحمت تعرض کیش و ملت کدامی اہل اسلام و دیگر مذہب بعمل نیامدہ۔ پادری صاحبان این قسم امور از طرف خود اجرا می کنند و اینہمہ گویا لوازم عادات معمولی شان است، چنانکہ مسلمانان و ہنود در مساجد و معابد وعظ و نصائح می کنند و اظہار و ابراز امورات شرعی و ترغیب بطاعت و اجتناب از نواہی می سازند۔ و اگر تامل کردہ شود صاف واضح شود کہ این معنی سخنے نو و امرے جدید نیست، بلکہ طریق مناظرہ و مباحثہ در میان علمائے مختلف المذاہب ہموارہ جاری است، و از ہیچ امورات سرکار بہادر را ہیچ علاقہ نیست۔

دوم اینکہ در بعض اخبار اخبار کردہ و در عوام نیز شہرت یافتہ است کہ بالفعل از طرف سرکار آنچنان قوانین جاری شدنی ست کہ از آن رسم تعزیہ داری و مراسم ختنہ و پردہ نشینی زنان شرفا وغیرہ احکامات شرع و شاستر برافتد و یکسر موقوف گردد، حالانکہ اینہم غلط است و افترائے محض۔ سرکار بہادر را در راہ و رسم و کیش و مذہب کدامی کس دست اندازی منظور نیست، بلکہ این معنی برخلاف طریقہ و رعیت پروری کہ سجیۂ مرضیۂ سرکار بہادر است بودہ است۔

سیوم اینکہ صاحب سپرنٹنڈنٹ جیلخانہ بعضے اضلاع بلا اطلاع و واقفیت سرکار والا اقتدار حکم ستیدہ گرفتن ظروف اکل و شرب از قیدیان بخیال و تصور تفرقہ و امتیاز در مصایب قید و راحت خانہ صادر کردہ بود، لیکن سرکار بہادر را معلوم گردید کہ این امر نقصانے است در مذہب آنان، و از لا علمی مہتمم جیلخانہ آنچنان حکم صادر گردیدہ، علی الفور بجیلڈاک برقی حکم محکم موقوفی آن صادر گشت۔

چہارم اینکہ بسمع معدلت مجتمع درآمد کہ سکنۂ این مملکت بنائے کالج و اسباب علوم و تحصیل فنون و ترویج زبان انگریزی را اسباب تبدیل ملت و تخریب بنائے دین و مذہب پندارند، و از ہمینجا است کہ بسا از مردمان در تحصیل علم و تکمیل فنون تعلل و تہاون می کنند، و بعض اشخاص بفرستادن اطفال در اسکول مضایقہ می دارند، و ظاہراً منشائے آن جز نافہمی و بیدانشی نیست۔ و الا اصل این است کہ ہرگاہ بحضور سرکار والا اقتدار متحقق گردید کہ رعایائے این مملکت بسبب بے علمی و بے ہنری از طریقۂ کسب معاش چنان بے خبر اند کہ از اوقات گذاری خود ہا باراحت و آسایش معذور اند، لاجرم بحکم والائے جناب ملکۂ انگلستان کہ از راہ تفضلات خسروانہ صدور یافت، برائے تعلیم و تربیت آنہا باہتمام تمام و صرف مالا کلام در ہر یک اضلاع و امصار مدارس اسکول و کالج بنا گردید، و در ہر ضلع صاحبان بعہدۂ انسپکٹری و بنیابت شان متعدد ہندوستانی برائے طریقۂ تربیت معین گشتند، و برائے درس و تدریس و تعلیم کسب علوم و فنون زبان انگریزی وغیرہ آن تاکید مزید شد تا باشندگان این ملک عموماً از جہل و بے دانشی وارستہ بتحصیل علم و دانش بخوبی تحصیل معاش نمایند، و از تنگنائے تنگی و عسرت برآمدہ بامسرت و عشرت صرف اوقات خود ہا نمایند۔

مخفی نیست کہ باشندگان ملک یورپ یعنی ولایت انگلشیہ باعث تحصیل علوم ہرگونہ امورات را از رسائی عقل رسائے خود بخوبیہا بہ تمام انجام میدہند، بخلاف اہالی این دیار کہ باعث بے علمی و بیدانشی بے سلیقہ محض اند۔ اگر علم و ہنر و فہم و دانش در میان شائع گردد، ہر یکے لوازم آسایش و آرام را جامع شود، و تشریف شاہی را کماہی نذر یا فتن و نیکی را بجائے خود حمل کردن۔ چہ قدر افسوس و حسرت است کہ بشرح نمی آید جناب لفٹنٹ گورنر بہادر را چنان قیاس میفرمایند کہ بنائے اینہمہ خیالات فاسدہ براہ غلط فہمی است نہ از روئے تعصب و بدباطنی۔ باید دانست کہ غرض سرکار بہ تربیت و تعلیم انگریزی آن نیست کہ حرفے بر دین و آئین شان درآید، بلکہ ہر کس مجاز است کہ ہر علم و ہنر کہ مرغوب و مطبوع باشد و باعث فائدہ داند بتحصیل آن پردازد، مگر اینہم دانستنی است کہ بالفعل از زبان انگریزی کتب و رسائل ہر فن موجود است، و ہمیشہ تجربہ ہائے مجدد و اختراعات نو بنو بروئے کار می آیند کہ بزبان دیگر حاصل نیست، و زبان انگریزی زبان والی ملک و صاحب سلطنت است، و در عدالتہا باعث افہام و تفہیم عوام زبان مروجہ این ملک جاری ست۔ درین صورت تحصیل و تکمیل زبان انگریزی و اردو و بنگلہ از برائے حصول معاش و ترقیات حرمت و عزت و اقبال بلاشک است و از واجبات است۔

مخفی مبادا کہ از ادائیکہ نواب معلی القاب لفٹنٹ گورنر بہادر احوال این دیار را بچشم خود دیدہ و از اکثر اشخاص شنیدہ، ہمت والا نہمت محتشم الیہ بفکر درستی اوضاع باشندگان این ملک و بایجاد طریق تعلیم و تربیت و آرام و آسایش و حفظ عزت و حرمت ہر یک عموماً مصروف است، و از غایت مہربانی و دلسوزی اصلاح حال شرفا و نجبا و زمینداران و رعایان خصوصاً مد نظر است۔

لہٰذا اشتہار دادہ می آید کہ ہمگنان سکنۂ این ملک بر نیک نیتی و بلند ہمتی سرکار والا اقتدار واقف و مطلع بودہ شکر خدا بجا آرند و باطمینان تمام اوقات خود ہا بسر کردہ بدعائے دوام دولت ابد مدت سرکار دولتمدار مصروف باشند۔